W badaniach nad amnezją zgromadzono dotychczas najwięcej materiału potwierdzającego dysocjację wiedzy implicite i explicite (w porównaniu do innych deficytów neuropsychologicznych). Już w latach 60. Milner (Milner i in., 1968) opisała pacjenta z amnezją, który uczył się w sposób niezamierzony (nieintencjonalny) nawyków ruchowych, opanowując je coraz lepiej w każdej kolejnej próbie, jednocześnie nie pamiętając zdarzeń i sytuacji, w których nabywał te nawyki (zjawisko tzw. kryptomnezji – por. Kihlstrom, 1987). W badaniach Glisky’ego (za: Schacter, 1990) pacjenci z amnezją uczyli się stopniowo użytkowania programów komputerowych, ale nie pamiętali, żeby kiedykolwiek pracowali z komputerem.

W amnezji, oprócz nieświadomego stopniowego uczenia się czynności ruchowych, zachowane są takie same możliwości uczenia się wzrokowego i zapamiętywania słów, co udowodniła – w klasycznych już badaniach – Warrington i Warrington i Weiskrantz, 1968). Badanie składało się z dwóch kategorii zadań. W zadaniu pierwszym typu explicite pacjentom eksponowano listę słów, które potem mieli rozpoznać w serii innych słów, odpowiadając „tak-nie”. Jak oczekiwano, pacjenci źle wykonywali zadanie. Ale gdy w zadaniu drugim – typu implicite – pacjentom prezentowano serię dwóch słów, które mieli uzupełnić słowem trzecim, takim, jakie im przyjdzie na myśl, podawali słowa z pierwszej listy. Otrzymane wyniki sugerują, że u pacjentów z amnezją zachowany jest efekt torowania bodźca, dzięki czemu możliwe staje się odtworzenie typu implicite. Podobne wyniki otrzymał Schacter (1990, 1992) w zadaniu uzupełniania słów, prezentując w pierwszej próbie listę słów zawierających m.in. wyraz table (jednocześnie informując badanych pacjentów z amnezją, że są to badania percepcji, a nie pamięci). W próbie drugiej podawano sylabę tab, prosząc pacjentów o uzupełnienie pierwszym słowem, które przyjdzie im na myśl. Badani tworzyli słowo table, ale nie pamiętali sytuacji, w której słowo to było eksponowane, nawet gdy badający im to przypominał (w badaniach uczestniczyli pacjenci z głębokim stopniem amnezji). Cała seria badań porównawczych nad efektem torowania bodźca u osób bez zaburzeń pamięci i u pacjentów z amnezją (por. Bowers i Schacter, 1990; Schacter, 1992) wykazała, że w obu grupach efekt ten przejawia się w podobny sposób. Różnica polegała na tym, że osoby bez zaburzeń pamięci pamiętały sytuację pierwszej ekspozycji, twierdziły jednak, iż nie korzystały z niej w wykonaniu próby uzupełniania słów – zatem nie były świadome tylko bodźca torującego, natomiast były świadome kontekstu sytuacyjnego. Pacjenci z amnezją nie mają świadomości obu zmiennych, co oznacza, że efekt torowania dla zapamiętywania implicite nie wymaga świadomej percepcji i odbywa się w sposób automatyczny (jak wykazał Kihlstrom efekt torowania zachodzi u pacjentów w stanie anestezji – Kihlstrom, 1987), bez kodowania kontekstu koniecznego dla zapamiętywania typu explicite.

W dalszych badaniach Schacter udowodnił, że efekt torowania bodźca zachodzi również w sytuacji nabywania nowych informacji w kontekście, co oznacza, po pierwsze – że zapamiętywanie kontekstu nie stanowi warunku wystarczającego (chociaż stanowi warunek konieczny) dla „dotarcia” informacji do pamięci explicite, a po drugie – że w pamięci implicite u pacjentów z amnezją mogą być kodowane nowe informacje.

W omówionych badaniach efekt torowania (nazwany przez Schactera bezpośrednim) był wywołany automatyczną aktywacją istniejących już węzłów leksykalnych w modułach wiedzy (por. rys.l). Schacter (1990, 1992) stawia także pytanie, czy torowanie i zapamiętywanie nieświadome odnosi się do nowo nabytych informacji (językowych i niejęzykowych), które nie zostały zakodowane w systemie pamięci. W pierwszej serii eksperymentów autor analizował zjawisko torowania zależnie od nabywania nowych kontekstowo, specyficznych asocjacji między parami słów. Badanym pacjentom z amnezją eksponowano pary nie związanych ze sobą słów (np. window-reason), które potem występowały w teście uzupełniania słów w trojaki sposób:

1)    lista słów zachowująca sekwencję pierwszej ekspozycji (window-rea..),

2)    inne pierwsze słowo-hasło (officer-rea..),

3)    nowa para słów (ship-cas..).

Przy założeniu, że torowanie zależy od kontekstu, oczekiwano, iż silniejsze torowanie (tzw. asocjacyjne) pojawi się w sytuacji pierwszej. Rezultaty badań potwierdziły, że pacjenci z amnezją (ale tylko w stopniu umiarkowanym) mogą odbierać i utrwalać nowe, kontekstowo specyficzne informacje bez udziału świadomości. U pacjentów z głębokim stopniem amnezji wyniki okazały się niejednoznaczne, chociaż w innym eksperymencie torowanie asocjacyjne wystąpiło i w tej grupie badanych. Próba polegała na ekspozycji zdania, które nie miało sensu z powodu braku jednego słowa. Zdanie brzmiało: „dźwięki były chrapliwe, ponieważ szew był przecięty” (brakowało słowa „kobza”). Pacjent miał minutę na podanie brakującego słowa, jeśli tego nie mógł wykonać, badający je podpowiadał. Próbę powtarzano w różnych interwałach czasowych (od 1 min do 1 tygodnia) i zaobserwowano efekt torowania asocjacyjnego u pacjentów z głęboką formą amnezji, którzy nie mogli rozpoznać świadomie podawanego zdania.

Schacter (ibid.) przypuszcza, że pacjenci z amnezją mogą nieświadomie zapamiętywać również nowe informacje niejęzykowe, co zostało potwierdzone w następnych badaniach, w których eksponowano materiał niewerbalny (Schacter, 1990). Pacjentom prezentowano rysunki trójwymiarowych figur o niezwykłych kształtach (istniejących realnie w przestrzeni trójwymiarowej lub nie), pytając jedną grupę badanych, czy figury są pochylone w lewą, czy w prawą stronę (analiza globalnej struktury obiektu), a drugą grupę – czy w figurze jest więcej linii poziomych lub pionowych (analiza lokalnych cech figury). Następnie połowa badanych (z obu grup) rozpoznawała figury wśród innych (test bezpośredni, explicite). W ostatnim zadaniu (typu testu pośredniego, implicite) badani oceniali, która z prezentowanych figur może istnieć realnie w przestrzeni trójwymiarowej lub nie (eksponowano figury nowe i już pokazywane w pierwszym zadaniu). Uzyskano znacząco więcej poprawnych wyników w próbie podejmowania decyzji dla figur już prezentowanych niż nowych, w przypadku, gdy przedtem badani oceniali globalną strukturę figury, natomiast na ocenę nie miało wpływu rozpoznanie explicite. Zdaniem Schactera, efekt torowania w zadaniu podejmowania decyzji jest regulowany przez system opisujący strukturę globalną nowych (nie zakodowanych w pamięci) obiektów. System ten prawdopodobnie odgrywa kluczową rolę w pamięci implicite.

Advertisements