Schacter (Schacter i in., 1988; Schacter, 1990, 1992) proponuje dwa rodzaje wyjaśnień dotyczących zjawiska dysocjacji zapamiętywania nieświadomego (pamięci implicite), prawie nienaruszonego i zapamiętywania świadomego (pamięci explicite), głęboko zaburzonego w amnezji.

Zgodnie z pierwszym wyjaśnieniem zaburzenia świadomego rozpoznawania wynikają z zakłóceń na poziomie mechanizmów lub procesów generujących świadome doświadczanie. Zachowana pamięć implicite może odzwierciedlać deficyty w hipotetycznym systemie świadomości lub monitorowania (kontroli), albo dyskoneksję tego systemu od systemu pamięci. Zatem zaburzenia dotyczą raczej świadomości a nie pamięci, co zgodne jest z poglądami, że w amnezji procesy pamięci same w sobie nie są zaburzone, a problem polega na dotarciu informacji pamięciowych do systemu świadomości. Nieco odmiennie, w sposób bardziej zorientowany funkcjonalnie, formułuje interpretację Jacoby (Jaco-by i Kelley, 1992). Jego zdaniem świadome zapamiętywanie polega na zastosowaniu zmiennych heurystyk, umożliwiających ustalenie źródeł przypominanej informacji. Prawdopodobnie pacjenci z amnezją nie potrafią stosować skutecznie zmiennych heurystyk, co nie pozwala na ustalenie źródeł przypominanej informacji, a to z kolei prowadzi do braku świadomego przypominania.

W interpretacji drugiej zaburzenia świadomego przypominania nie zostają wywołane deficytami w procesach lub systemach generujących świadomość „samą w sobie”. Natomiast istnieją deficyty specyficznych systemów przetwarzania informacji pamięciowych. Systemy te stanowią podstawę do świadomego doświadczania zapamiętywania. Świadomość pamięci wiąże się z dwoma atrybutami kontekstu: miejscem i czasem. Nieświadoma ekspresja pamięci u pacjentów z amnezją może być wywołana zaburzeniami systemów lub procesów związanych ze świadomością kontekstu (kontekst jako warunek procesów świadomych), przy prawidłowym funkcjonowaniu procesów związanych z pamięcią nieświadomą, ałe nie związanych z dostępem do kontekstu. W amnezji zaburzona zostaje pamięć epizodyczna i deklaratywna, natomiast normalnie funkcjonują systemy torowania i uczenia się nawyków, które odgrywają istotną rolę w nieświadomym kodowaniu informacji. W tej interpretacji nie postuluje się istnienia mechanizmów bezpośrednio generujących świadome zachowanie; przypominanie explicite jest wynikiem dostępu do poszczególnych form odtwarzanych informacji kontekstowych.

Nawiązując do mechanizmów neurobiologicznych Schacter sugeruje, że zachowane możliwości uczenia się nieświadomego wiążą się z funkcjonowaniem zwojów podstawy, niezależnym od zaburzeń systemu limbicznego koniecznego do świadomego zapamiętywania i rozpoznawania. Zatem pacjenci z amnezją mogą uczyć się, pomimo zaburzeń świadomego zapamiętywania, co przejawia się w zjawisku bezpośredniego i asocjacyjnego torowania.

Obie kategorie interpretacji są raczej komplementarne niż wykluczające się, a zostały zintegrowane w hipotetycznym modelu dysocjacji i interakcji systemów mózgowych regulujących doświadczanie świadomości, skonstruowanym przez Schactera (model DICE – Dissociable Interactions and Conscious Experience) (por. Schacter, 1990; Herzyk, 1995).

W proponowanym modelu Schactera pamięć deklaratywna (epizodyczna) służy przypominaniu aktualnych zdarzeń i informacji. Moduły wiedzy (patrz: rys. 1) reprezentują różne rodzaje informacji nieepizodycznych. System proceduralny wiąże się z uczeniem nawyków percepcyjnych i ruchowych. Świadomość różnych rodzajów informacji zależy od istniejących i nieprzerwanych połączeń między systemem świadomości a poszczególnymi modułami wiedzy lub systemem pamięci deklaratywnej. System procedur/nawyków nie ma połączeń z systemem świadomości. Ostatni odgrywa rolę bramy (wejścia) do systemu wykonawczego, który wiąże się z inicjacją aktywności dowolnej.

Podstawowa myśl wyznaczająca funkcjonowanie modeli świadomości zawiera się w założeniu, że świadomość fenomenologiczna dla różnych modułów wiedzy może być rozdzielona na różne systemy operujące w zakresie informacji językowych, percepcyjnych i innych. Zgodnie z modelem, świadome doświadczanie wiedzy, pamięci i spostrzegania wymaga aktywacji Systemu Świadomości (CAS – Conscious Awareness System), który normalnie jest połączony, ale może być także w dyskoneksji z systemami modułowymi. Aktywacja na poziomie modułowym może wywoływać zmiany w zachowaniu, takie jak na przykład efekt torowania, lecz nie wystarcza do uświadomienia aktywowanych informacji – świadome przetwarzanie informacji wymaga interakcji z CAS. Założenie działania mechanizmu CAS nie rozwiązuje oczywiście problemu świadomości, stanowi raczej postulat, że refleksja nad świadomością fenomenologiczną wymaga „wyjścia” poza poziom modulow’y. System CAS jest aktywowany przez funkcje pamięci deklaratywnej (epizodycznej), czyli przez systemy reprezentujące nowo nabywane informacje o aktualnie przeżywanych doświadczeniach lub przez wiedzę modułową (np. leksykalną, przestrzenną itp.). W przypadku aktywacji CAS przez wyjścia z systemu epizodycznego, świadoma pamięć dotyczy aktualnych zdarzeń, a w przypadku aktywacji przez wyjścia z systemu modułowego świadomie zapamiętywane są specyficzne kategorie informacji. Model Schactera postuluje odrębność systemów pamięci epizodycznej i proceduralnej, a tym samym zakłada możliwość nie tylko świadomego, ale i nieświadomego uczenia się. Dysocjacja pamięci implicite i explicite stanowi naturalny atrybut funkcjonowania systemu DICE, ale w amnezji może zostać zakłócona równowaga między tymi procesami przez dysfunkcje mechanizmów mózgowych regulujących aktywność systemów.

Advertisements