INTERPRETACJE DANYCH

Mimo wątpliwości dotyczących natury danych i interpretacji wyników badań nad rozpoznawaniem twarzy w prozopagnozji, sformułować można następujące konkluzje:

1)    czynność rozpoznawania twarzy ma złożoną organizację, w której procesy nieświadome i świadome tworzą odrębne, funkcjonujące w pewnych warunkach niezależnie, systemy przetwarzania informacji;

2)    niezależność funkcjonowania systemów przejawia się w różnych formach prozopagnozji;

3)    system świadomości jest odrębny od systemu percepcji;

4)    zaburzenia świadomości w rozpoznawaniu bodźców mają charakter selektywny.

Interpretacje zjawiska dysocjacji rozpoznawania nieświadomego i świadomego w prozopagnozji są dosyć zróżnicowane, formułowane na różnych poziomach ogólności i nie tworzą spójnego obrazu, a wśród ich autorów trwają dyskusje nad trafnością proponowanych wyjaśnień. Z drugiej strony badacze wyrażają pogląd, że w obecnym stanie badań nie można odrzucić żadnej z hipotez jako fałszywej, ponieważ wyjaśnienia mają charakter cząstkowy.

Zdaniem Bauera (za: Young i DeHaan, 1992) jednym z istotnych czynników wyznaczających występowanie rozpoznania nieświadomego jest reakcja zorientowana na bodźce znaczące emocjonalnie. Propozycja Bauera wyjaśnia niektóre formy zaburzeń prozopagnostycznych (np. zespół Capgras, czyli przekonanie pacjenta, że osoby dobrze mu znane zostały zastąpione przez dublerów), ale nie tłumaczy występowania ukrytego rozpoznawania w przypadkach prozopagnozji nie mających znaczenia emocjonalnego (lub mających niewielkie znaczenie) dla pacjenta. Z drugiej strony podwyższona GSR na fotografie twarzy osób bliskich – zaobserwowana przez Tranela i Damasio (1985) – potwierdza znaczenie czynnika emocji.

Ostatni badacze interpretują ukryte rozpoznawanie w terminach sekwencyjnego modelu uczenia się i rozpoznawania twarzy jako bodźców (Damasio i in., 1982). W modelu wyróżnia się cztery poziomy przetwarzania informacji:

1)    percepcji,

2)    aktywacji jednomodalnego systemu wzorców twarzy aktywowanego przez percepcję,

3)    aktywacji wielomodalnych systemów zawierających informacje (np. semantyczne) dotyczące twarzy,

4)    świadomego rozpoznania „wydobytych” informacji, umożliwiającego doświadczanie „znaności” twarzy i odpowiedź werbalną lub wskazanie fotografii.

Prozopagnozji nie można wyjaśnić jako zaburzeń na poziomie percepcji (ponieważ wzrokowa percepcja innych bodźców jest zachowana), ani jako zaburzeń pamięci, ponieważ zapamiętywanie innych bodźców przebiega normalnie. Według Tranela, zakłócenia na poziomie aktywacji systemu wzorca twarzy mogą stanowić przyczynę trudności w jawnym rozpoznawaniu twarzy, a zakłócenie może wiązać się z: a) dysocjacją systemu wzorca i systemu percepcji, b) zaburzeniami systemu wzorca, c) zachowaną aktywacją systemu wzorca, ale z niemożnością aktywacji poziomu trzeciego (czyli aktywacji systemów wielomodalnych). W kategoriach ostatniego punktu można wyjaśnić poprawne rozpoznanie nieświadome.

Podobną do wyżej omówionej interpretację proponuje Young (Young i DeHaan, 1992) i Sergent (Sergent i Poncet, 1990).

Zdaniem Younga, ukryte rozpoznawanie w prozopagnozji opiera się na operacjach automatycznych, nie wymagających aktywacji świadomości i odzwierciedla procesy częściowo izolowanego – od systemu świadomości – systemu rozpoznawania twarzy. Nawiązując do poprzednio omówionego modelu, Young opowiada się za tezą o dyskoneksji systemów, czego skutkiem może być zachowane rozpoznawanie ukryte i głęboko zaburzone – jawne.

Sergent i Poncet (1990) sugerują, że prozopagnozja odzwierciedla zakłócenia połączeń między systemem reprezentacji twarzy a systemem pamięci, wywołane prawdopodobnie przez podwyższony próg uaktywnienia informacji będących podstawą świadomego rozpoznawania. Swoją tezę autorzy udowadniają na podstawie wyników badań pacjentki z prozopagnozją. Pacjentce P.V. prezentowano jednocześnie osiem fotografii twarzy tej samej kategorii semantycznej (zawód). Pacjentka rozpoznawała jawnie twarze z dwóch kategorii semantycznych tylko wtedy, gdy mogła samodzielnie określić kategorię (przy czterech prezentowanych). Dwóch kategorii nie potrafiła określić sama, a po podaniu tych nazw przez badającego, nadal błędnie rozpoznawała twarze. W związku z tym autorzy formułują następujący wniosek: u pacjentki P.V. nie zostały znacznie zaburzone ani reprezentacje twarzy, ani informacje semantyczne, ale nastąpiła dyskoneksja miedzy tymi systemami.

We wszystkich interpretacjach podkreśla się modułowy charakter systemów przetwarzania informacji w rozpoznawaniu twarzy, a dysocjację między rozpoznawaniem nieświadomym (ukrytym) i świadomym (jawnym) wyjaśnia się częściej w kategoriach zakłóceń połączeń między systemami niż w kategoriach dysfunkcji samych systemów.

Advertisements

INTERPRETACJE WYNIKÓW BADAN

Schacter (Schacter i in., 1988; Schacter, 1990, 1992) proponuje dwa rodzaje wyjaśnień dotyczących zjawiska dysocjacji zapamiętywania nieświadomego (pamięci implicite), prawie nienaruszonego i zapamiętywania świadomego (pamięci explicite), głęboko zaburzonego w amnezji.

Zgodnie z pierwszym wyjaśnieniem zaburzenia świadomego rozpoznawania wynikają z zakłóceń na poziomie mechanizmów lub procesów generujących świadome doświadczanie. Zachowana pamięć implicite może odzwierciedlać deficyty w hipotetycznym systemie świadomości lub monitorowania (kontroli), albo dyskoneksję tego systemu od systemu pamięci. Zatem zaburzenia dotyczą raczej świadomości a nie pamięci, co zgodne jest z poglądami, że w amnezji procesy pamięci same w sobie nie są zaburzone, a problem polega na dotarciu informacji pamięciowych do systemu świadomości. Nieco odmiennie, w sposób bardziej zorientowany funkcjonalnie, formułuje interpretację Jacoby (Jaco-by i Kelley, 1992). Jego zdaniem świadome zapamiętywanie polega na zastosowaniu zmiennych heurystyk, umożliwiających ustalenie źródeł przypominanej informacji. Prawdopodobnie pacjenci z amnezją nie potrafią stosować skutecznie zmiennych heurystyk, co nie pozwala na ustalenie źródeł przypominanej informacji, a to z kolei prowadzi do braku świadomego przypominania.

W interpretacji drugiej zaburzenia świadomego przypominania nie zostają wywołane deficytami w procesach lub systemach generujących świadomość „samą w sobie”. Natomiast istnieją deficyty specyficznych systemów przetwarzania informacji pamięciowych. Systemy te stanowią podstawę do świadomego doświadczania zapamiętywania. Świadomość pamięci wiąże się z dwoma atrybutami kontekstu: miejscem i czasem. Nieświadoma ekspresja pamięci u pacjentów z amnezją może być wywołana zaburzeniami systemów lub procesów związanych ze świadomością kontekstu (kontekst jako warunek procesów świadomych), przy prawidłowym funkcjonowaniu procesów związanych z pamięcią nieświadomą, ałe nie związanych z dostępem do kontekstu. W amnezji zaburzona zostaje pamięć epizodyczna i deklaratywna, natomiast normalnie funkcjonują systemy torowania i uczenia się nawyków, które odgrywają istotną rolę w nieświadomym kodowaniu informacji. W tej interpretacji nie postuluje się istnienia mechanizmów bezpośrednio generujących świadome zachowanie; przypominanie explicite jest wynikiem dostępu do poszczególnych form odtwarzanych informacji kontekstowych.

Nawiązując do mechanizmów neurobiologicznych Schacter sugeruje, że zachowane możliwości uczenia się nieświadomego wiążą się z funkcjonowaniem zwojów podstawy, niezależnym od zaburzeń systemu limbicznego koniecznego do świadomego zapamiętywania i rozpoznawania. Zatem pacjenci z amnezją mogą uczyć się, pomimo zaburzeń świadomego zapamiętywania, co przejawia się w zjawisku bezpośredniego i asocjacyjnego torowania.

Obie kategorie interpretacji są raczej komplementarne niż wykluczające się, a zostały zintegrowane w hipotetycznym modelu dysocjacji i interakcji systemów mózgowych regulujących doświadczanie świadomości, skonstruowanym przez Schactera (model DICE – Dissociable Interactions and Conscious Experience) (por. Schacter, 1990; Herzyk, 1995).

W proponowanym modelu Schactera pamięć deklaratywna (epizodyczna) służy przypominaniu aktualnych zdarzeń i informacji. Moduły wiedzy (patrz: rys. 1) reprezentują różne rodzaje informacji nieepizodycznych. System proceduralny wiąże się z uczeniem nawyków percepcyjnych i ruchowych. Świadomość różnych rodzajów informacji zależy od istniejących i nieprzerwanych połączeń między systemem świadomości a poszczególnymi modułami wiedzy lub systemem pamięci deklaratywnej. System procedur/nawyków nie ma połączeń z systemem świadomości. Ostatni odgrywa rolę bramy (wejścia) do systemu wykonawczego, który wiąże się z inicjacją aktywności dowolnej.

Podstawowa myśl wyznaczająca funkcjonowanie modeli świadomości zawiera się w założeniu, że świadomość fenomenologiczna dla różnych modułów wiedzy może być rozdzielona na różne systemy operujące w zakresie informacji językowych, percepcyjnych i innych. Zgodnie z modelem, świadome doświadczanie wiedzy, pamięci i spostrzegania wymaga aktywacji Systemu Świadomości (CAS – Conscious Awareness System), który normalnie jest połączony, ale może być także w dyskoneksji z systemami modułowymi. Aktywacja na poziomie modułowym może wywoływać zmiany w zachowaniu, takie jak na przykład efekt torowania, lecz nie wystarcza do uświadomienia aktywowanych informacji – świadome przetwarzanie informacji wymaga interakcji z CAS. Założenie działania mechanizmu CAS nie rozwiązuje oczywiście problemu świadomości, stanowi raczej postulat, że refleksja nad świadomością fenomenologiczną wymaga „wyjścia” poza poziom modulow’y. System CAS jest aktywowany przez funkcje pamięci deklaratywnej (epizodycznej), czyli przez systemy reprezentujące nowo nabywane informacje o aktualnie przeżywanych doświadczeniach lub przez wiedzę modułową (np. leksykalną, przestrzenną itp.). W przypadku aktywacji CAS przez wyjścia z systemu epizodycznego, świadoma pamięć dotyczy aktualnych zdarzeń, a w przypadku aktywacji przez wyjścia z systemu modułowego świadomie zapamiętywane są specyficzne kategorie informacji. Model Schactera postuluje odrębność systemów pamięci epizodycznej i proceduralnej, a tym samym zakłada możliwość nie tylko świadomego, ale i nieświadomego uczenia się. Dysocjacja pamięci implicite i explicite stanowi naturalny atrybut funkcjonowania systemu DICE, ale w amnezji może zostać zakłócona równowaga między tymi procesami przez dysfunkcje mechanizmów mózgowych regulujących aktywność systemów.

AMNEZJA A DYSOCJACJA WIEDZY ŚWIADOMEJ I NIEŚWIADOMEJ

W badaniach nad amnezją zgromadzono dotychczas najwięcej materiału potwierdzającego dysocjację wiedzy implicite i explicite (w porównaniu do innych deficytów neuropsychologicznych). Już w latach 60. Milner (Milner i in., 1968) opisała pacjenta z amnezją, który uczył się w sposób niezamierzony (nieintencjonalny) nawyków ruchowych, opanowując je coraz lepiej w każdej kolejnej próbie, jednocześnie nie pamiętając zdarzeń i sytuacji, w których nabywał te nawyki (zjawisko tzw. kryptomnezji – por. Kihlstrom, 1987). W badaniach Glisky’ego (za: Schacter, 1990) pacjenci z amnezją uczyli się stopniowo użytkowania programów komputerowych, ale nie pamiętali, żeby kiedykolwiek pracowali z komputerem.

W amnezji, oprócz nieświadomego stopniowego uczenia się czynności ruchowych, zachowane są takie same możliwości uczenia się wzrokowego i zapamiętywania słów, co udowodniła – w klasycznych już badaniach – Warrington i Warrington i Weiskrantz, 1968). Badanie składało się z dwóch kategorii zadań. W zadaniu pierwszym typu explicite pacjentom eksponowano listę słów, które potem mieli rozpoznać w serii innych słów, odpowiadając „tak-nie”. Jak oczekiwano, pacjenci źle wykonywali zadanie. Ale gdy w zadaniu drugim – typu implicite – pacjentom prezentowano serię dwóch słów, które mieli uzupełnić słowem trzecim, takim, jakie im przyjdzie na myśl, podawali słowa z pierwszej listy. Otrzymane wyniki sugerują, że u pacjentów z amnezją zachowany jest efekt torowania bodźca, dzięki czemu możliwe staje się odtworzenie typu implicite. Podobne wyniki otrzymał Schacter (1990, 1992) w zadaniu uzupełniania słów, prezentując w pierwszej próbie listę słów zawierających m.in. wyraz table (jednocześnie informując badanych pacjentów z amnezją, że są to badania percepcji, a nie pamięci). W próbie drugiej podawano sylabę tab, prosząc pacjentów o uzupełnienie pierwszym słowem, które przyjdzie im na myśl. Badani tworzyli słowo table, ale nie pamiętali sytuacji, w której słowo to było eksponowane, nawet gdy badający im to przypominał (w badaniach uczestniczyli pacjenci z głębokim stopniem amnezji). Cała seria badań porównawczych nad efektem torowania bodźca u osób bez zaburzeń pamięci i u pacjentów z amnezją (por. Bowers i Schacter, 1990; Schacter, 1992) wykazała, że w obu grupach efekt ten przejawia się w podobny sposób. Różnica polegała na tym, że osoby bez zaburzeń pamięci pamiętały sytuację pierwszej ekspozycji, twierdziły jednak, iż nie korzystały z niej w wykonaniu próby uzupełniania słów – zatem nie były świadome tylko bodźca torującego, natomiast były świadome kontekstu sytuacyjnego. Pacjenci z amnezją nie mają świadomości obu zmiennych, co oznacza, że efekt torowania dla zapamiętywania implicite nie wymaga świadomej percepcji i odbywa się w sposób automatyczny (jak wykazał Kihlstrom efekt torowania zachodzi u pacjentów w stanie anestezji – Kihlstrom, 1987), bez kodowania kontekstu koniecznego dla zapamiętywania typu explicite.

W dalszych badaniach Schacter udowodnił, że efekt torowania bodźca zachodzi również w sytuacji nabywania nowych informacji w kontekście, co oznacza, po pierwsze – że zapamiętywanie kontekstu nie stanowi warunku wystarczającego (chociaż stanowi warunek konieczny) dla „dotarcia” informacji do pamięci explicite, a po drugie – że w pamięci implicite u pacjentów z amnezją mogą być kodowane nowe informacje.

W omówionych badaniach efekt torowania (nazwany przez Schactera bezpośrednim) był wywołany automatyczną aktywacją istniejących już węzłów leksykalnych w modułach wiedzy (por. rys.l). Schacter (1990, 1992) stawia także pytanie, czy torowanie i zapamiętywanie nieświadome odnosi się do nowo nabytych informacji (językowych i niejęzykowych), które nie zostały zakodowane w systemie pamięci. W pierwszej serii eksperymentów autor analizował zjawisko torowania zależnie od nabywania nowych kontekstowo, specyficznych asocjacji między parami słów. Badanym pacjentom z amnezją eksponowano pary nie związanych ze sobą słów (np. window-reason), które potem występowały w teście uzupełniania słów w trojaki sposób:

1)    lista słów zachowująca sekwencję pierwszej ekspozycji (window-rea..),

2)    inne pierwsze słowo-hasło (officer-rea..),

3)    nowa para słów (ship-cas..).

Przy założeniu, że torowanie zależy od kontekstu, oczekiwano, iż silniejsze torowanie (tzw. asocjacyjne) pojawi się w sytuacji pierwszej. Rezultaty badań potwierdziły, że pacjenci z amnezją (ale tylko w stopniu umiarkowanym) mogą odbierać i utrwalać nowe, kontekstowo specyficzne informacje bez udziału świadomości. U pacjentów z głębokim stopniem amnezji wyniki okazały się niejednoznaczne, chociaż w innym eksperymencie torowanie asocjacyjne wystąpiło i w tej grupie badanych. Próba polegała na ekspozycji zdania, które nie miało sensu z powodu braku jednego słowa. Zdanie brzmiało: „dźwięki były chrapliwe, ponieważ szew był przecięty” (brakowało słowa „kobza”). Pacjent miał minutę na podanie brakującego słowa, jeśli tego nie mógł wykonać, badający je podpowiadał. Próbę powtarzano w różnych interwałach czasowych (od 1 min do 1 tygodnia) i zaobserwowano efekt torowania asocjacyjnego u pacjentów z głęboką formą amnezji, którzy nie mogli rozpoznać świadomie podawanego zdania.

Schacter (ibid.) przypuszcza, że pacjenci z amnezją mogą nieświadomie zapamiętywać również nowe informacje niejęzykowe, co zostało potwierdzone w następnych badaniach, w których eksponowano materiał niewerbalny (Schacter, 1990). Pacjentom prezentowano rysunki trójwymiarowych figur o niezwykłych kształtach (istniejących realnie w przestrzeni trójwymiarowej lub nie), pytając jedną grupę badanych, czy figury są pochylone w lewą, czy w prawą stronę (analiza globalnej struktury obiektu), a drugą grupę – czy w figurze jest więcej linii poziomych lub pionowych (analiza lokalnych cech figury). Następnie połowa badanych (z obu grup) rozpoznawała figury wśród innych (test bezpośredni, explicite). W ostatnim zadaniu (typu testu pośredniego, implicite) badani oceniali, która z prezentowanych figur może istnieć realnie w przestrzeni trójwymiarowej lub nie (eksponowano figury nowe i już pokazywane w pierwszym zadaniu). Uzyskano znacząco więcej poprawnych wyników w próbie podejmowania decyzji dla figur już prezentowanych niż nowych, w przypadku, gdy przedtem badani oceniali globalną strukturę figury, natomiast na ocenę nie miało wpływu rozpoznanie explicite. Zdaniem Schactera, efekt torowania w zadaniu podejmowania decyzji jest regulowany przez system opisujący strukturę globalną nowych (nie zakodowanych w pamięci) obiektów. System ten prawdopodobnie odgrywa kluczową rolę w pamięci implicite.